Tien paden

Het welzijn in Nederland bestaat uit meer dan welvaart; we kennen ook waarde toe aan dingen die niet direct in geld uit te drukken zijn. Omdat ze als verrijkend, zinvol of gewoon prettig worden ervaren. Het is belangrijk deze niet-financiële waarden dieper te verankeren in onze samenleving, zodat deze rechtvaardiger, inclusiever, duurzamer en vooral veerkrachtiger wordt. Een veerkrachtige samenleving is een samenleving die anticipeert op toekomstige uitdagingen en met haar evenwichtige economie op de lange termijn goed is voor mens en natuur. 

Alles is met elkaar verbonden

De tien paden

Hieronder beschrijven we de inhoudelijke gebieden waarlangs de transitie plaatsvindt. Voor de eenvoud zijn deze verdeeld in tien paden, maar let wel:
alles is met elkaar verbonden. Actie bij het één heeft positieve of negatieve impact op het ander. Samen leren we over transitie en complexe systemen. Er is systeembenadering nodig als we de planeet met al zijn florerend leven centraal stellen. We zullen simpel “hokjes-denken” moeten leren loslaten en complexe systeembenadering gaan omarmen. Dan maken we een nieuwe toekomst mogelijk.

De Nederlandse economie is volatieler dan anderen, o.a. door de hoge particuliere schulden. Vandaag de dag bestaat de economie bij de gratie van de waarde die het kan creëren voor mens en natuur, in plaats van een economie die mens en natuur dient. In het laatste geval zou de economie positieve impact stimuleren, door het veranderen van de prikkels. Ondernemingen en werkenden die positieve waardecreatie in hun missie verankerd hebben en daarnaar handelen, kunnen daarbij op volledige steun van consument, burger en overheid rekenen. Het omgekeerde geldt voor negatieve impact. Het veroorzaken of afwentelen van schade wordt ontmoedigd. 

Dat leidt onder andere tot structurele veranderingen in de belastingregels, strengere eisen aan aandeelhouders en veranderingen in fiscaal beleid op basis van internationale samenwerking. Een hoofdregel daarbij is dat (multinationale) ondernemingen, net als burgers, belasting betalen en bijdragen aan de sociaaleconomische structuur in het land waar zij gevestigd zijn en/of opereren. En dat speculeren met basisvoorzieningen (ook internationaal) wordt voorkomen. Naast wijziging van belastingregels is ook hervorming van geldcreatie (en dus schuldcreatie) van belang voor meer stabiliteit en welvaart.

Vandaag de dag is er onvoldoende kwaliteit van natuur en onvoldoende ruimte voor wonen. Een gezonde leefomgeving is goed voor ons allen. Nieuwe verkenningen, handreikingen en wetten (Omgevingswet)  dragen bij aan nieuwe manieren van samenwerken tussen bewoners en gemeenten. Deze geven een aanzet voor de verdere ontwikkeling van natuurherstel en een gezonde leefomgeving. Herinrichtingen vormen zo de basis voor een circulaire stad. Een proportioneel ruimtegebruik en een betere harmonie tussen een kwalitatief goede natuur, wonen, landbouw/veeteelt en industrie leidt tot meer balans. Levende netwerken en ecosysteemprincipes worden steeds vaker gekozen als basis voor (lokale) initiatieven zoals (energie)coöperaties, kringlooplandbouw, voedselfamilies, burgerwetenschappers, proeftuinen en voedselbossen. Op die manier ontwikkelen we kennis waarbij de waarde van de natuur hand in hand gaat met economische productie en een gezonde leefomgeving. Deze ontwikkelingen vragen om een meer centrale regierol voor de overheid in de ruimtelijke ordening.

We willen een rechtvaardig en stabiel economisch systeem dat voor iedereen werkt. Een systeem dat in harmonie is met onze natuurlijke omgeving en waarbij de prijzen van producten en diensten kloppen met de werkelijke kosten en risico’s. We streven naar een nieuwe balans: een minimalisering van de impact van de economie op ruimte, grondstoffen en milieu en een economie die goed is voor ondernemers, werknemers en consumenten. Daarom wordt steeds meer gebruik gemaakt van een materialenpaspoort en het (her)gebruik van materialen tegen een eerlijke prijs. Onder andere in de bouw, mobiliteit, voedsel en elektronische apparatuur zijn al nieuwe circulaire businessmodellen ontstaan. 

Kringlooplandbouw gaat hand in hand met structureel biodiversiteitsherstel en duurzaam gebruik van de aarde als natuurlijke hulpbron: natuurinclusieve landbouw en landbouwinclusieve natuur. Kortere voedselketens bevorderen de lokale economieën en passen bij het ecosysteemprincipe dat men vitale functies zo nabij mogelijk organiseert. Bovendien versterken kortere voedselketens  duurzame productie en consumptie, hetgeen ook tot een verandering leidt: minder vlees, vaker lokaal geproduceerde en seizoensgebonden gezond eten. Het betekent het beëindigen van intensieve dierhouderij en landbouw, en het stimuleren van de ontwikkeling van lokale voedselsystemen voor de lange termijn.

Al voor de coronacrisis was er een toename van onzekere arbeid en een wooncrisis met onvoldoende geschikte en betaalbare huizen voor met name jongeren. Hoewel we een rijk land zijn, hebben we niet goed geregeld wat belangrijk is voor mensen: het voorzien in basisbehoeften voor alle burgers. Enerzijds betekent dit voldoende besteedbaar inkomen, ongeacht of je werkt, een pensioen geniet of gebruik maakt van een vangnet. Anderzijds is het van belang de kosten van basisbehoeften betaalbaar te houden op langere termijn. Denk aan water, gezond voedsel, duurzame energie en passende huisvesting. En ook zaken als verzekeringen of voorzieningen voor ziekte of arbeidsongeschiktheid. Het onvoldoende voorzien in deze basisbehoeften bemoeilijkt een duurzaamheidstransitie, doordat de mentale ruimte voor de nodige verandering ontbreekt wanneer mensen stress ervaren omtrent het voorzien in hun basisbehoeften.

De crisis maakt duidelijk dat onderwaardering en uitholling van de nu ‘cruciale’ beroepen en sectoren niet houdbaar is. De arbeidsvoorwaarden in deze sectoren hebben de afgelopen jaren onder druk gestaan en behoeven een herwaardering. Een herwaardering in zowel financiële als sociale zin. Hoe wil een land wat zo rijk is als Nederland de mensen die onze ouderen en zieken verzorgen belonen? En welke waardering geven wij leerkrachten die wij dagelijks onze kinderen toevertrouwen, en die onze volgende generaties klaarstomen voor de toekomst? Beloning en waardering van arbeid mogen weer in juiste verhouding worden gebracht tot het maatschappelijk nut van die specifieke arbeid. Met fiscale aanpassingen op het belasten van arbeid in het algemeen kan werk op een evenwichtigere manier beloond worden. Daarnaast is er na de ‘intelligente lockdown’ voldoende investeringsruimte nodig voor herscholing. Een duurzamere inrichting van de samenleving met meer nadruk op een sociale, lokale en circulaire economie leidt naar verwachting tot een verschuiving van werkgelegenheid naar andere sectoren en onderdelen van de samenleving.

Het onderwijs en de zorg hebben beiden tijdens de coronalockdown een inhaalslag gemaakt in digitalisering. Ook is duidelijk geworden dat de school als ontmoetingsplaats voor kinderen en een goed georganiseerde gezondheidszorg voor patiënten essentieel en van levensbelang zijn. Gezondheid is het vermogen je aan te passen en een eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.

Momenteel neemt het aantal mensen met ouderdomsziekten in Nederland fors toe door vergrijzing. Flexibilisering van arbeidsrelaties heeft effect op de psychische gezondheid van veel mensen en de mentale druk op jongeren en jongvolwassenen lijkt toe te nemen. Stomen we onze jeugd  klaar voor een volwassen leven vanuit achterhaalde paradigma’s waarmee ze het nu niet blijken te redden in een zeer snel veranderende samenleving? Voor de volksgezondheid zijn er ook risico’s in de intensieve veehouderij en klimaatverandering (o.a. hittestress, verspreiding van ziekteverwekkers, allergenen).

Het is tijd om weer meer aandacht te besteden aan de werkelijke doelen van onderwijs en zorg: worden wie je bent en persoonlijke gezondheid, waarbij de nadruk mag liggen op het ontwikkelen van individuele vaardigheden en kwaliteiten vanuit het perspectief van een ‘leven lang leren’ en regie over je persoonlijke gezondheid. Dit vraagt om het vernieuwend personaliseren van onderwijs en professionaliseren van de zorg, met ruimte voor vertrouwen en waardering. Het onderwijs kan verdieping brengen op alle andere paden, bijvoorbeeld op het terrein van natuureducatie, nieuwe economie en lokaal duurzaam ondernemerschap. De zorg kan versterking geven van de persoonlijke levenssfeer, door meer nadruk op preventie, algemene gezondheid en het sociaal vertrouwen.

Een veerkrachtige samenleving leunt op de kracht van individuen én het collectief, met respect voor diversiteit. Er zijn in onze samenleving grote verschillen in kennis, inkomen, vermogen en gezondheid. Vermindering van ongelijkheid leidt tot grotere sociale cohesie en veiligheid. De toegang tot goede huisvesting, zorg en onderwijs, en ook de deelname aan het maatschappelijk verkeer en aan besluitvorming kan zoveel effectiever en inclusiever. Dit vraagt allereerst om bewustwording, erkenning en begrip van onrecht, ongelijkheid en uitsluiting wat in onze systemen besloten zit. Met begrip van de impact die dat heeft op mensen én de samenleving als geheel, kunnen we bouwen aan een samenleving gebaseerd op waarden zoals rechtvaardigheid, gelijkheid en participatie. Bepaalde groepen ervaren bovendien dat hun belang in bestuurlijke besluitvorming niet vertegenwoordigd is, wat leidt tot gebrek aan vertrouwen in bestuur. Dit vraagt om luisteren naar alle belanghebbenden, transparantie over de invloed van verschillende belangengroeperingen en integere democratische besluitvorming. Op deze wijze werken we aan een samenleving waarin iedereen meetelt, gelijk behandeld wordt en volledig mee kan doen.

Nederland zet in op een omslag naar nieuwe duurzame energiesystemen. De energieopwekking verschuift van grootschalig centraal en fossiel naar decentraal, duurzaam en geïntegreerd. Ook in de mobiliteit vindt een enorme verschuiving plaats. We gaan naar emissieloos vervoer, gedeeld vervoer en reizen vaker per fiets of te voet. De uitstoot van broeikasgassen neemt af, de lucht is schoner, de stad is stiller. Door de niet-duurzame prikkels uit de systemen te halen, energie en vervoer eerlijk te beprijzen en samen in te zetten op schone oplossingen waarbij de kwaliteit van leven serieus wordt meegewogen, kan iedereen meedoen. Dat vraagt om een stevige verschuiving in investeringsprogramma’s, waarin ondersteuning van toekomstbestendige oplossingen leidend wordt en brede welvaart levert. Sinds de coronacrisis werkt de helft van de Nederlanders thuis. We ervaren dat er veel minder fysieke ontmoetingen nodig zijn dan gedacht en passen ons gedrag daarop aan. Bewust blijven omgaan met en het beperken van reisbewegingen kan (fiscaal) worden gestimuleerd. 

Door verregaande globalisering zijn alle landen met elkaar verbonden en op elkaar van invloed. Er stroomt echter veel meer geld van arme landen naar rijke landen dan andersom. Ondanks mooie ontwikkelingsprojecten, profiteren de rijke landen verreweg het meest in de globale economie. Daarom spreken we van ‘omgekeerde ontwikkelingshulp’. Nederland maakt dit mogelijk door haar plek als belastingparadijs in de wereldeconomie. Door een evenwichtige en gelijkwaardige verhouding tussen staten onderling kan worden bijgedragen aan het wederzijds verbeteren van individuele levensomstandigheden, regionale economieën, en het herstellen van ecosystemen wereldwijd. Bijvoorbeeld door het leveren van kennis en gezond voedsel in ruil voor het ontvangen van schone energie, grondstoffen en materialen. Internationale handelsverdragen en overeenkomsten kunnen worden gewijzigd door de lokale belangen van mens, milieu en maatschappij als belangrijkste uitgangspunt te nemen, en waarbij ondernemingen dienend zijn aan mens, milieu en maatschappij.

Klimaatverandering beweegt wijken en huiseigenaren tot het aanpassen van de leefomgeving aan extreme weers- en seizoensinvloeden. De crisis maakte ook het belang van de kwaliteit van de directe woonomgeving duidelijk in relatie tot de natuurgebieden en weilanden waarin dorpen en steden liggen. Onze woonomgeving omvat een complex van biotopen in parken, straten en tuinen, waar bomen, sloten, insecten en vogels zorg dragen voor een natuurlijk evenwicht, zuurstofvoorziening en wateropvang. In de steden is de uitstoot van schadelijke stoffen tijdens de lockdown gedaald, tegen de lange termijn trend in. Om de trend naar beneden door te zetten is grootschalige inzet op natuur- en biodiversiteits herstel (soortenrijkdom) nodig. We kunnen dit ondersteunen door vervuiling terug te dringen, natuurinclusief te bouwen, steden te vergroenen en onze landbouw natuurinclusief te laten worden.

Momenteel brengen onderzoeksjournalisten, dankzij hun eigen vasthoudendheid, in toenemende mate misstanden aan het licht. Hierin worden zij helaas op allerlei manieren gedwarsboomd. Media beïnvloeden in bepaalde gevallen bewust de publieke opinie. Het is belangrijk voor onderzoeksjournalisten  om toegang te hebben tot alle informatie en om hen te stimuleren om de hele waarheid boven tafel te krijgen en te publiceren.

We hebben behoefte aan  dienstbare (informatie)technologie: technologie die werkt ten dienste van de samenleving zonder ongewenste effecten te veroorzaken. Momenteel komen de vruchten van technologie veelal terecht bij een beperkte groep, en zijn de (schadelijke) effecten ervan vaak merkbaar voor een veel grotere groep, die er soms part noch deel aan heeft. We willen stimuleren dat een zo groot mogelijke groep in de samenleving baat heeft bij technologie in een open en veilige samenleving.